Overheden staan voor dezelfde vergelijking als bedrijven, maar met minder speelruimte: stijgende verwachtingen van burgers, budgetten die niet volgen, pensioneringen die moeilijk in te vullen zijn. AI biedt een deel van het antwoord, en de beweging versnelt: de Amerikaanse federale inventaris verdrievoudigde in één jaar tot 2.133 toepassingen, en een grootschalige proef in het Verenigd Koninkrijk mat 26 minuten winst per ambtenaar per dag. Dit is wat AI al doet in de openbare diensten, wat het oplevert, en het kader dat gerespecteerd moet worden, bekeken vanuit België.
De overheid kijkt niet langer toe. In de Verenigde Staten telt de geconsolideerde federale inventaris van 2024 2.133 publieke AI-toepassingen in 41 agentschappen, tegenover 710 een jaar eerder: een verdrievoudiging in één jaar. Het ministerie van volksgezondheid (HHS) alleen al meldt er 271, en 227 toepassingen zijn geklasseerd als rakend aan de rechten of de veiligheid van personen, dus onderworpen aan versterkte waarborgen.
In het Verenigd Koninkrijk voerde de Government Digital Service van 30 september tot 31 december 2024 een van de grootste gecontroleerde proeven met generatieve AI ter wereld uit: 20.000 ambtenaren uit 12 organisaties gebruikten Microsoft 365 Copilot om te schrijven, samen te vatten en te zoeken. Gemeten gemiddelde winst: 26 minuten per dag en per ambtenaar, bijna twee weken per jaar, en 82 % van de deelnemers wilde niet terug naar de situatie ervoor.
De OESO publiceerde op 18 september 2025 haar rapport Governing with Artificial Intelligence: van de 200 gedocumenteerde toepassingen in 11 overheidsfuncties dient 57 % om diensten te automatiseren, te stroomlijnen of te personaliseren, ondersteunt 45 % beslissingen en prognoses, en versterkt 30 % controle en anomaliedetectie. Het rapport wijst ook op een gefragmenteerde adoptie en een nog marginaal gebruik van grote taalmodellen: de groeimarge blijft aanzienlijk.
België vordert stap voor stap. Het nationaal convergentieplan voor de ontwikkeling van AI, goedgekeurd op 28 oktober 2022, legt negen doelstellingen vast en wil van het land een « Smart AI Nation » maken, met de coalitie AI4Belgium als verzamelpunt. Op 11 juli 2025 ondertekenden 40 federale organisaties het charter voor een verantwoord gebruik van AI in de openbare diensten, gecoördineerd door de FOD BOSA: transparantie, menselijk toezicht en respect voor de burger gelden er als principes vóór de opschaling.
Achter de cijfers zijn de toepassingen concreet en vaak minder spectaculair dan gedacht. De gevallen die werken delen één kenmerk: een hoog volume repetitieve taken, waar elke gewonnen minuut zich vermenigvuldigt over duizenden dossiers.
De Britse proef levert tot nu toe de meest solide meting: 26 minuten per dag, geconcentreerd op informatie opzoeken (26 minuten), e-mails schrijven (25 minuten) en documenten samenvatten (24 minuten). Het gaat om individuele productiviteitswinst, nog geen budgettaire besparing: ze wordt pas waarde als de vrijgekomen tijd geherinvesteerd wordt in de begeleiding van gebruikers of het wegwerken van achterstanden.
De OESO tempert het enthousiasme: de adoptie blijft gefragmenteerd en ongelijk, geconcentreerd op diensten met hoge transactievolumes; projecten botsen op competenties, verouderde systemen, datadeling en budgetten. Het rapport identificeert zeven hefbomen om van piloot naar schaal te gaan: governance, data, digitale infrastructuur, competenties, investering, overheidsaankopen en partnerschappen. Anders gezegd: de technologie is zelden de beperkende factor; de organisatie wel.
Begin met interne toepassingen met laag risico en hoog volume (samenvatten, schrijven, zoeken), meet de tijdswinst en de kwaliteit op een pilootperimeter, en bewaar de gevallen die de rechten van burgers raken (uitkeringen, controles, beslissingen) voor een tweede fase, met impactanalyse en versterkt menselijk toezicht. Dat is het traject dat het juridische risico minimaliseert en het leereffect maximaliseert.
Breng repetitieve taken, volumes, beschikbare data en hun kwaliteit in kaart. De inventaris van toepassingen, zoals de Amerikaanse agentschappen die opstellen, is ook een transparantie-instrument.
Eén of twee interne toepassingen met laag risico, een testgroep, een afgebakende duur en vóór/na gemeten indicatoren: doorlooptijd, kwaliteit, tevredenheid van de ambtenaren.
Gebruikscharter, impactanalyse (GEB), AI Act-classificatie, logging en menselijk toezicht. Het Belgische federale charter van 11 juli 2025 biedt een direct herbruikbaar referentiekader.
Veralgemeen wat zijn waarde bewees, vorm de ambtenaren, en maak publiek wat je automatiseert en waarom. Het vertrouwen van burgers win je met transparantie, niet met voldongen feiten.
De overheid staat in de eerste lijn van de Europese AI-verordening. De verboden praktijken (sociale scoring, biometrische identificatie op afstand in real time behoudens strikte uitzonderingen) gelden sinds 2 februari 2025. Systemen die de toegang tot essentiële overheidsprestaties en -diensten bepalen (uitkeringen, steun, nooddiensten) vallen onder hoog risico: risicobeheer, datakwaliteit, technische documentatie, menselijk toezicht en registratie in de Europese databank. Na het uitstel beslist in het voorjaar van 2026 gelden die verplichtingen vanaf 2 december 2027: het uitstel dient om zich voor te bereiden, niet om te wachten.
De AVG blijft de sokkel: rechtsgrond, minimalisering, impactanalyse en strikte omkadering van volledig geautomatiseerde beslissingen (artikel 22). Daarbij komt de vraag van de hosting: voor burgergegevens is de keuze van leverancier en hostingregio evenzeer een kwestie van digitale soevereiniteit als van techniek. De Unie zet bovendien aan tot actie: de strategie Apply AI, gepubliceerd op 8 oktober 2025, maakt van de overheid een van haar 11 prioritaire sectoren en kondigt een AI-observatorium aan voor 2026.
Met een inventaris van mogelijke toepassingen en data, daarna met één of twee interne gevallen met hoog volume en laag risico: documenten samenvatten, antwoorden voorbereiden, zoeken in kennisbanken. Je meet de tijdswinst en de kwaliteit, je omkadert met een charter en een risicoanalyse, en daarna breid je uit. Toepassingen die de rechten van burgers raken komen als laatste, met versterkte waarborgen.
Nee, niet voor beslissingen met rechtsgevolgen voor een persoon. Artikel 22 van de AVG omkadert volledig geautomatiseerde beslissingen strikt, en de EU AI Act klasseert systemen voor de toegang tot essentiële overheidsdiensten als hoog risico, met verplicht menselijk toezicht. AI bereidt voor, sorteert en suggereert; de ambtenaar beslist en blijft verantwoordelijk.
De verboden praktijken (sociale scoring, biometrische identificatie op afstand in real time behoudens uitzonderingen) gelden sinds 2 februari 2025. Systemen die de toegang tot essentiële prestaties en overheidsdiensten bepalen zijn hoog risico: risicobeheer, datakwaliteit, documentatie, menselijk toezicht. Na het uitstel beslist in het voorjaar van 2026 gelden die verplichtingen vanaf 2 december 2027.
Een duidelijke rechtsgrond, dataminimalisering, een impactanalyse (GEB) vóór elke risicovolle verwerking, en geen burgergegevens naar een niet-beheerste publieke AI-tool. Hosting en datastromen moeten gedocumenteerd zijn, met een voorkeur voor Europese oplossingen of solide contractuele garanties, en expliciete transparantie wanneer een burger met een AI interageert.
Molderez Consult helpt Belgische administraties, overheidsinstellingen en semioverheidsorganisaties hun toepassingen te inventariseren, gemeten piloten te lanceren, risico's te omkaderen (EU AI Act, AVG, gebruikscharter) en ambtenaren te vormen, van de eerste interne assistent tot de dienst aan de burger.
Mijn project bespreken